هدف ایرنا گسترش اطلاع رسانی است. لذا انتشار این مطلب به معنای تائید محتوای آن نیست

کد خبر: 82499852 (5933497) | تاریخ خبر: 31/01/1396 | ساعت: 12:39|
نسخه چاپی |ارسال به دوستان

سعدی، پیام‌آور تربیت و تعالی

تهران-ایرنا- روزنامه اطلاعات در گفت وگو با کارشناسان نوشت: سال‌هاست ‌پژوهشگران با گردآمدن بر آرامگاه سعدی، همزمان با نکوداشت او که کوشیده است با رسانه شعر، پیام‌ انسانیت را به گوش مردم جامعه برساند، به ویژگی‌های اندیشه انسانی او می‌پردازند. ‏

در ادامه این گفت وگو آمده است: جایگاه شعر استاد سخن، سعدی شیرازی در دوران مدرن کجاست، ویژگی‌های شعری او چیست و شعر سعدی(این شاعر سده 7 هجریرقمری) در کنار دیگر شاعران در چه سکویی ایستاده است؟

** سعدی در حافظه نسل نو
دکتر یوسف شمسی مدرس ارتباطات باور دارد که باید بیش از گذشته سعدی را به زبان ساده به نوجوانان شناساند.

از او می‌پرسم که به راستی در ادبیات ایران‌زمین، سروده‌های این شاعر چه مقامی دارد و آیا در شمار نیازهای امروز(دوران مدرن) هست و جا دارد که به اندیشه‌های او پرداخته شود؟ ‏
دکتر شمسی: «امروز بسیاری از پژوهندگان بر پیام‌های اخلاقی سعدی انگشت می‌گذارند و بر این باورند که پرداختن به اندیشه‌های او، پرداختن به میراث فرهنگی پربار ایرانی است‎.‎‏ او بی‌گمان در شمار شاعران بزرگ پارسی‌گو است و مفهوم زندگی ایرانی با بازشکافی ژرف‌تر را می‌توان در شعر سعدی، این شاعر پارسی‌گوی جست و یافت. یکی از ویژگی‌های شعر سعدی، سرک‌کشیدن به درون و دل انسان‌ها است و همچنین ویژگی دیگر شعر سعدی، پرداختن به فرزانگی و آزادگی ایرانی است. ‏

‏«سعدی نگذاشته است فرزانگی از یادها برود؛ امروز نیز اگر ما در بازشناخت شعر سعدی نکوشیم، پیام‌های او از حافظه نسل نو پر خواهد کشید. دو کتابِ ارزشمندِ نگاشته شده از سوی سعدی(بوستان و گلستان)دستاورد30 سال درنگ او بر پیچیدگی‌های پدیده انسان است. سعدی در همه جا از انسان سخن می‌گوید و هرجا سفر می‌کند(حبشه، بلخ، غزنه، گجرات، دهلی، یمن، مکه، شام، دمشق، بعلبک، لبنان و بیت‌المقدس) برای خوشگذرانی یا ‌دیدن معماری و مبلمان شهری و پیشرفت ابزاری کشورها نیست، بلکه برای شناخت بیشتر پدیده انسان است و مفاهیم دادگستربودن، بخشش، مهرورزی، فروافتادگی، بسندگی(قناعت)، شکرگزاری، پشیمانی(توبه) و بازگشت به ایزد یگانه است‎.‎‏ ‏

‏«گلستان(بیشتر به نثر) نیز سرریز آزمون‌های خودِ سعدی، بازگویی‌ها(روایت) و افسانه‌ها و داستان‌ها(حکایات) و سرگذشت‌ها و قصه‌ها و پیشامدها است. شاعر پرآوازه پارسی‌گوی ما در همه جا(در میهن و در غربت) پیام انسانیت سر می‌دهد و سفیر انسان‌گرایی است و از نخستین فراخوان‌های او می‌توان از «همزیستی» نام برد، برای همین هرجا گفت‌وگوی فرهنگ‌ها و تمدن‌ها در میان است از او نیز سخن می‌رود. ‏
‏«با شعر سعدی می‌توان به جهان معنویت، سازش(سلوک)، پشمینه‌پوشی، درویشی، صوفیگری، قلندری و دانایی، روش‌های گونه‎گون زندگی، زیستن انسانی و فلسفه ورود کرد و دردهای نهفته را دید و برون‎رفت‌ها را با همراهیِ سعدی کاوید.‏

‏«درباره تاثیرپذیری دیگر شاعران نیز می‌توان سخن گفت. پیش از سعدی، اندیشمندان زیادی حضور داشتند، ولی 2 کتاب گلستان و بوستان سعدی بیش از دیگر کتاب‌ها در ایران‌زمین اندیشه‎ساز و فرهنگ‌ساز بوده است و هنوز در دوران ما نیز سخنی برای گفتن دارد.‏

‏«پس از گذشت سده‌ها، هنوز برخی سخنان او زبانزد مردم و در شمار سخن کوچه(ضرب‌المثل) درآمده بی‌آن که بدانیم آن‌ها از تراوش‌های مغز سعدی است مانند عبادت به جز خدمت خلق نیسترادب از که آموخت از بی‌ادبانردر پیش خردمند خاموشی ادب است. ‏

‏«گاهی سخن سعدی جهانی است؛ نمونه‌اش شعر(بنی‌آدم اعضای یکدیگرندرکه در آفرینش ز یک گوهرند) که با پودهایی از طلا بر تارهای یک قالی آویخته در تالار گفت‌وشنودهای سازمان ملل متحد، نقش بسته است.» ‏

** سعدی جهانگرد
از دکتر یوسف شمسی ـ مدرس علوم اجتماعی می‌پرسم: آیا کار بزرگ سعدی، فراهم‌آوری چکیده فرهنگ ایرانی است در 2 کتاب بوستان و گلستان و با شعرهایی که به نیکوکاری و اندیشه نیک و سخن نیکو فراخوان می‌دهد؟ ‏
پاسخ دکتر شمسی: «سروده‌های سعدی به لحاظ ویژگی‌های غزل‌شناسی، زیبایی‌شناسی، شناخت(عرفان)، مهرورانه(عاشقانه) و اثرگذاریش بر شاعران پس از خود، جای درنگ و پژوهش دارد. اگر کاستی‌ای هست از سوی پژوهشگران و کارگزاران است نه خودِ سعدی. اگر برای گلباران آرامگاه سعدی به شیراز می‌رویم، نباید این رفتار در رویه بماند. این شیفتگی باید همراه با ارادت به شعر سعدی باشد و بر پژوهشگران است که گرایش‌ها را از رویه به ژرفا ببرند. همان اندازه که مکان‌های تاریخی استان فارس(بازار وکیل‌آباد، سرای مُشیر، بنیاد فارس‌شناسی، تخت‌جمشید، پاسارگارد و شاه‌چراغ)دیدن دارد، سرزدن به اتاق‌ها و مغازه‌ها(غرفه‌)هایی که سعدی در 2 کتاب خود برای گشت‎وگذار ما به وجود آورده نیز دیدنی است.

«سعدی در نثر سرآمد است و در شاعری، ساده‌گو(و البته نه دم‌دست) زیباسرا، زبان‌آور‌ و شیواگو(فصیح) است و در کنار فردوسی، نظامی گنجوی، مولوی و حافظ بر قلهِ ادب ایران‌زمین ایستاده است. پی‌روندگان(دنبال‎کنندگان) سعدی مانند جامی(در کتاب بهارستان)، مجد خوافی(در روضه‌ خلد)، قاآنی شیرازی(در پریشان)، میرزا ابراهیم‌خان تَفرِشی(در مُلستان) و حکیم قاسمی کرمانی(در خارستان)، بیهوده کوشیدند گلستان بیافرینند.

«برخی اندیشمندان، بوستان او را عرفان عملی دانسته‌اند. در غزل‌گویی و اخلاق‌سرایی و عرفان‌گرایی نیز کسی نتوانست نام‌آوری سعدی را داشته باشد.(البته حساب حافظ جداست.)‏

البته خانواده سعدی در شاعری و دانشمندی او نقش داشتند. پدرش در دستگاه دیوانی «اتابک سعدبن زنگی»، فرمانروای فارس، کارمند بود و نیای او از اهالی دانش بودند. ‏

‏«او هنگامی که در نوجوانی پدرش را از دست داد، به سفارش اتابک فارس برای ادامه درس به بغداد رفت و در نظامیه و مراکز علمی آنجا دانش آموخت و دمی به دور از درس و کتاب و گفت وشنود علمی با شیخ شهاب‌الدین سهروردی نمی‌آسود و می‌کوشید از رخصتی که برای آموختن‌اش فراهم کرده‌اند، نهایت سود را ببرد.

«سعدی از این که زادگاه‌اش شیراز زیبا از گزند یورش مغولان افسارگسیخته و ویرانی تاتارهای نارام، به دور مانده، خوشنود بود ولی این خوشنودی دیری نپایید و پس از اندکی شیراز میدان تاخت و تاز تیره‌های شمال شرقی ایران شد و سعدی از خشم سرود: جهان درهم افتاده چون موی زنگی!

«شاید از همین‌رو سعدی، دلخوشی به شیراز را از دست داد و از بغداد برنگشت و به دیگر سفرها پرداخت و تا30 سال به غربت‌نشینی خو کرد و به هند و سپس مغرب و از آن جا به روم رفت و در همه نگارش‌های خود از مکان‎هایی که در آن‌ها زیست، نام برده است، مانند حجاز، مکه، دمشق، بیابان قدس، طرابلس، حلب، بصره، اسکندریه، کوفه، جزیره‌کیش، کاشغر، دیار بکر، دیار مغرب، بلخ و بامیان، دمشق، روم شرقی(ترکیه امروز)، صنعای یمن و سومنات هند. سعدی برای تامین هزینه جهانگردی‌های خود به هرشهری که می‌رسید، به تدریس می‌پرداخت.‏

‏«کتاب‌های گلستان و بوستان در تعریف(به‌زیستن) می‌گنجد. نکته‌های اجتماعی و اخلاقی و راهکارهای زندگی با آمیزه‌ای از شوخی و زبانی زیبا و سنگین(متین) که نه گزش نصیحت را دارد و نه خشکی آن را.

«به بوستان ایراد می‌گیرند که در آن شعر، ابزار پند و سفارش قرار گرفته است؛ مگر در حافظ، ابزار مهرورزی و سیاست نیست؟ یا به گلستان که در بسیاری نگره‌ها شاهکار نثر فارسی خوانده شده است ایراد می‌گیرند که به شعر آمیخته و همین از یکدستی‌اش کاسته است! ‏

‏«به هر رو بیشتر نگارش‌ها در گلستان(که به نثر است)، شعرگون(مسجع)، کوتاه و داستان‌گون و سرشار از پندهای اخلاقی است. در این کتاب سعدی به لحاظ زیبایی‌شناسی، به چکیده‌گویی، دست یافته است که در آن زمانِ پرگویی، هنری ارزشمند و یک استیل به شمار می‌رود.»

** آرمان‌شهر سعدی
می‌پرسم: کار سعدی، نقدکردن و پیشنهاد راهکار است؟
دکتر شمسی: «گلستان یک شاهکار در نثر است. باب نخست گلستان، چهره و رفتار پادشاهان، باب دوم در اخلاق درویشان، باب سوم در بزرگی بسندگی(فضیلتِ قناعت)، باب چهارم در سودهای خاموشی، باب پنجم در مهرورزی و جوانی، باب ششم در ناتوانی پیری، باب هفتم در تاثیر تربیت و باب هشتم در آداب سخن گفتن است. از ویژگی‌ هنر سعدی این است که بسیار آگاهانه به بزرگان و فرمانروایان اندرز می‌دهد، چنان‌که ‌کسی به خوبی او شهریاران، فرمانروایان، قدرت‌مداران و دارامندان را به مهربانی و دهقان‌‌نوازی فرا نخوانده است و آنان را به کار و پیشه‌شان(وظیفه) آگاه نساخته ‌است. سعدی در شمار نویسندگان و شاعرانی است که بومی می‌اندیشند و جهانی می‌نویسند.

«در جهان ساخته و پرداخته سعدی مواجه‌ایم با دادگستربودن، برابری و نرمی. موفقیت یک فرمانروایی از دیدگاه سعدی در پیوند با مردم شکل می‌گیرد و نه در گریز یا سرکوب آنان؛ و او همه این مفاهیم را با زیرکی و هوشیاری و خرد پی می‌گیرد و نه با انقلابی‎گری. ‏

‏«همنشینی با سعدی میسر نیست مگر با رازداری، مدارا با دشمن، کوچک‌نشماری دشمن خُرد، پرهیز از پناه‌دادن دشمن، ارادت به اندیشمندان و نویسندگان، نرم‌بودن، سزای ستمگران، مهربانی با مردم، دمخوری با دردمندان، شناخت بزرگان(کِهتران) و از یاد نبردن مردمان، آزمودن کسان پیش از به کار گماردن‌شان، سود از آزمون(تجربه) پیران و گوش‎نسپاری به سخن کینه‎ورزان.‏

باب نخست کتاب بوستان در دادگسترگرایی، باب دوم در بخشش، باب سوم در مهرورزی، باب چهارم در فروافتادگی، باب پنجم در خوشنودی، باب ششم در بسندگی، باب هفتم در باره تربیت، باب هشتم در شکرگزاری و پرهیزکاری، باب نهم در پشیمانی و باب دهم درباره نیایش است.‏

‏«در همه دوران‌ها سعدی دوست داشته شده است، زیرا سخن‌گفتن‌اش شیرین است. او به نیروی اندیشه، توانسته با انبوهی از مردم هنردوست ارتباط موفق برقرارکند و این گونه‌ای پیروزی برای یک شاعر است که از یک رسانه ارتباطی مانند شعر به خوبی سود برده است. سعدی از زمان به پایان‌بردن نگارش «بوستان»(سال 656 هجری قمری)، تا زمانی که درگذشت، از پا ننشست و به نگارش شعر و داستان پرداخت و غزل و قصیده سرود و مجالس پنجگانه و نصیحه‌الملوک و رساله عقل نوشت.

«پس از رنسانس(سده 12 میلادی) اروپاییان رویکردی به شعر سعدی داشته‌اند و برخی آثار او را به زبان‌های اروپایی برگردانده و چاپ کرده‌اند.»

** سعدی در کنار حافظ
فریدون ابراهیمی پژوهشگر بر این باور است که سعدی و حافظ را باید جدا جدا دید، با این همه به خواست من، ویژگی‌های آنان را می‌شمرد: «بی‌گمان سعدی پیش از آن که شاعری فیلسوف باشد، فیلسوفی شاعر است. او شعر را در رکاب فلسفه قرار می‌دهد. برخلاف حافظ که بیشتر سرخوش است تا دردمند، سعدی دردمند است، ولی درد را چندان سنگین نمی‌دارد و در پی دارو است. او برخلاف حافظ که دم‌پرداز است، فرداخواه می‌نماید. سعدی و حافظ هر دو زبان‌آور و از بزرگترین شاعران پارسی‌گو هستند و سعدی نشان می‌دهد که سروده‌هایش تهی از هنر سرایش هم نیست. ‏
‏«در حالی حافظ جهان را به بهایی نمی‌گیرد که سعدی می‌کوشد به ویرایش جهان موجود بپردازد و آرمان‌شهر خود را بسازد که همه در آن مهر بورزند و ببخشند و در‌گذرند و سپاس‌گو باشند.

«بزرگترین هنر حافظ(سده هشتم هجری قمری) در این است که به زیر سایه سنگین سعدی نرفته و توانسته است در نام‌آوری از سعدی پیشی بگیرد. سعدیِ پندگو، همه سبک‌ها را در شعر و نثر آزموده، ولی حافظ مهروز، تنها غزل می‌گوید، زیرا پیامش خوشباشی و شادزیستن است. «شناخت(عرفان) حافظ متفاوت از عرفان سعدی است و با سخن‎گویی ویژه خود و جدای از روش سعدی، تاثیر شگرف و ژرفی بر زندگی ایرانیان داشته است تا جایی که مردم برای گشایش کار خود به سوی حافظ می‌روند تا سعدی؛ در حالی که گره‌گشای بزرگ، سعدی می‌نماید یا دست کم اوست که در این راه بسیار کوشیده است!

«دیدگاه سعدی به معشوق، هم عاشقانه و هم عارفانه و گاه زمینی و گاهی فرازمینی است، هرچند بیشتر غزل‌هایش گرایشی عاشقانه دارد. هدف غزل‌های سعدی به رخ‌کشیدن مهارت در سرودن نیست، بلکه هر غزل را بستری برای بیان پیش‎آمدی قرار داده است، گاه برای بیان شادی خود از خوشی با معشوق و گاهی گلایه از دوری از او! سعدی در شعرهای خود به همه پدیده‌های زندگی ایرانیان پرداخته است. بیش از خود از مردم می‌گوید و از این‌رو بریده از جهان(تارک دنیا) و گوشه‎گزین و مردم‌‎گریز نیست.
«غزل‎های حافظ اما به لحاظ هنری و زیبایی‌شناسی جای درنگ بسیار دارد و در واژه و بیان و نگارش و چکیده‌گویی، مهارت شاعرانه‌اش خیزاب بر می‎دارد. برخلاف سعدی، ایهام(پندار و گمان‌افکنی) در غزل‎های حافظ زیاد است و راه برای برداشت‌ها آزاد و گمانه‎زنی‌ها بسیار. در حافظ، مفاهیم در «رویه» به آسانی قابل دریافت است، در حالی که در ژرفا، متن را برای رازپیمایی اندیشمندان باز گذاشته شده است. ‏

«سعدی شیرازی نیز، شخصیتی فرهنگی و انسان‌دوست است. او در کنار فردوسی از بزرگترین شاعران پیش از حافظ است.»

** کم‌خوانده‌های سعدی
بهاءالدین خرمشاهی ـ نویسنده، مترجم که تا کنون 3 بررسی بر آثار سعدی داشته؛ در باره یکی از آن‌ها سخنان خواندنی بر زبان آورده است:‏ ‏«دلیل چاپ کتاب «کم‌خوانده‌های سعدی» این بود که بخش مهمی از کلیات سعدی در عمل مغفول مانده و کمتر خوانده شده است. یکبار یکی از دوستان ظریف اندیشم حرفی زد و مرا به فکر واداشت. او می‌گفت هیچ دقت کرده‌ای که همیشه از60، 50 صفحه اول و60، 50 صفحه آخر دیوان حافظ اصلا فال گرفته نمی‌شود؟ دیدم حرف درستی است و این حرف به نوعی درباره کلیات سعدی هم صادق است. ‏

‏«غالبا فکر می‌کنند سعدی فقط غزل و قصیده دارد، اما این طور نیست و «کلیات» او شامل 23 کتاب است. البته سعدی را از اول می‌خوانیم، چون «گلستان» در آغاز کلیات می‌آید. اما یک سوم نهایی کلیات که شامل قصاید و قطعات و مکتوبات و رساله‌ها و همچنین مجالس سعدی است کمتر خوانده می‌شود، اگرچه اهمیت معنایی و هنری آن مانند دو سوم اول است. ‏

‏«سعدی پنج، شش مجلس فوق‌العاده اثرگذار و فصیح دارد و با این که سجع «گلستان» در آن‌ها دیده نمی‌شود، اما بسیار پرشورتر از «گلستان» است و رهیافت و گرایش عرفانی هم دارند. رباعی‌ها و تک‌بیت‌ها نیز از دیگر بخش‌های کلیات سعدی است که کمتر خوانده شده‌اند. به این دلیل ما خواستیم با انتشار آن‌ها در کتابی با نام «کم‌خوانده‌های سعدی» این بخش‌ها را که کمتر مورد توجه بوده‌ است، دیده شود‎.‎‏»

*منبع: روزنامه اطلاعات، 1396.01.31
** گروه اطلاع رسانی**9128** انتشاردهنده:لیلا رضوی

انتهای پیام /*

باشگاه مخاطبان ایرنا

برای ارسال نظرات از فرم پایین صفحه استفاده کنید.
فرستنده: *  
پست الکترونیک:
نظر:
موضوع از شما گزارش از ما:
سخن شما با مسئولین:
ارسال یادداشت:
 
کد امنیتی
ارسال